Bảo vệ trẻ trước vấn nạn bạo hành - Bài 1: Khi nơi nguy hiểm nhất lại chính là mái nhà

Khi người thân trở thành "hung thủ" của trẻ nhỏ

Liên tiếp những vụ trẻ em bị chính người thân bạo hành dã man thời gian gần đây khiến dư luận xót xa, phẫn nộ. Điển hình là vụ bé gái 4 tuổi ở Hà Nội bị mẹ ruột và nhân tình của mẹ bạo hành dẫn đến tử vong hay vụ bé trai 2 tuổi ở xã Hiệp Hòa (Tp.Hồ Chí Minh) bị mẹ và người tình đánh đập tàn nhẫn, nhập viện trong tình trạng đa chấn thương nghiêm trọng.

Điểm chung đau lòng ở cả hai vụ việc là các em đều sống cùng mẹ và nhân tình của mẹ trong những khu nhà trọ chật hẹp. Đáng lẽ phải được yêu thương, chăm sóc, các em lại phải chịu đựng bạo hành trong thời gian dài. Người trực tiếp hủy hoại sức khỏe, thậm chí tước đi mạng sống của trẻ, không phải người xa lạ mà chính là người thân ruột thịt.

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ sự xót xa: "Ngôi nhà đáng lẽ phải là nơi an toàn nhất của trẻ. Nhưng khi chính người thân trở thành người gây bạo lực, tổn thương ấy thường sâu hơn mọi vết thương thể chất".

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) bày tỏ sự xót xa: "Ngôi nhà đáng lẽ phải là nơi an toàn nhất của trẻ. Nhưng khi chính người thân trở thành người gây bạo lực, tổn thương ấy thường sâu hơn mọi vết thương thể chất".

Theo ông Nam, hàng loạt vụ trẻ bị mẹ ruột, cha dượng hoặc người tình của mẹ bạo hành thời gian qua tại Hà Nội, Tp.Hồ Chí Minh và nhiều địa phương khác cho thấy đây không còn là những vụ việc cá biệt. Thực trạng này phản ánh một "khoảng trống bảo vệ" kéo dài nhiều năm ngay trong chính gia đình và cộng đồng.

Bé trai 2 tuổi bị bạo hành ở Tp. HCM hiện đang được các bác sĩ Bệnh viện Nhi Đồng 1 chăm sóc, điều trị.

Ông cho rằng điều đáng sợ nhất là phần lớn hành vi bạo hành diễn ra trong không gian khép kín của gia đình nơi trẻ gần như không có khả năng tự vệ hoặc tìm kiếm sự trợ giúp. Nhiều vụ việc chỉ bị phát hiện khi nạn nhân đã nguy kịch, thậm chí tử vong, cho thấy cơ chế phát hiện và can thiệp sớm vẫn còn nhiều lỗ hổng.

Phân tích nguyên nhân, ông Nam cho rằng có ba vấn đề lớn khiến tình trạng này kéo dài. Đó là tâm lý coi bạo lực gia đình là "chuyện riêng". Không ít người nghe tiếng trẻ khóc, nhận thấy dấu hiệu bất thường nhưng ngại can thiệp vì sợ phiền phức hoặc "mất lòng". Chính sự im lặng đó vô tình tạo ra khoảng tối để bạo hành tiếp diễn.

Cùng với đó là sự thiếu hụt kỹ năng nhận diện và quy trình xử lý rõ ràng. Nhiều giáo viên, cán bộ cơ sở hay nhân viên y tế phát hiện trẻ có biểu hiện bất thường nhưng chưa đủ nhạy cảm để nghi ngờ hoặc nếu nghi ngờ thì cũng không biết phải báo cho ai, xử lý như thế nào và trong thời gian bao lâu.

Và cuối cùng là sự nhầm lẫn giữa việc "giữ gìn gia đình" và "bảo vệ trẻ em". Có trường hợp sau khi vụ việc bị phát hiện, trẻ vẫn bị đưa trở lại môi trường nguy hiểm vì người lớn cho rằng "trẻ vẫn cần mẹ", trong khi người gây bạo lực chưa thay đổi hành vi, chưa được giám sát hoặc cách ly phù hợp.

"Chúng ta có luật, có chính sách nhưng từ khâu phát hiện đến can thiệp và theo dõi dài hạn vẫn đang bị nghẽn ở cấp cơ sở", ông Nam nhấn mạnh.

"Lỗ hổng" từ cấp cơ sở

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân khiến nhiều vụ bạo hành, xâm hại trẻ em kéo dài nhưng không được phát hiện kịp thời, trao đổi với Người Đưa Tin bà Nguyễn Thị Nga - Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) cho rằng, có cả nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan.

Theo bà, để công tác bảo vệ trẻ em đạt hiệu quả cần bảo đảm đồng bộ ba "trụ cột" quan trọng.

Trụ cột thứ nhất là hệ thống pháp luật và hoàn thiện thể chế, bà Nga cho rằng Việt Nam thời gian qua rất quan tâm đến công tác bảo vệ trẻ em với hệ thống pháp luật tương đối đầy đủ từ chỉ thị của Bộ Chính trị, nghị quyết của Quốc hội đến các luật và văn bản hướng dẫn thi hành.

Đáng chú ý, Nghị quyết 263/2025 về tiếp tục thực hiện các nghị quyết của Quốc hội khóa XIV và khóa XV về giám sát chuyên đề và chất vấn đặt mục tiêu đến năm 2027, 100% cấp xã phải bố trí người làm công tác bảo vệ trẻ em và thiết lập đường dây nóng hoạt động 24/7.

"Luật có, nghị quyết có, vấn đề hiện nay là khâu tổ chức thực hiện", bà Nga nhấn mạnh.

Trụ cột thứ hai là hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em, bao gồm cả công lập, ngoài công lập và các cơ sở chuyên biệt dành cho trẻ em.

Bà Nguyễn Thị Nga - Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) phân tích sâu về nguyên nhân khiến nhiều vụ bạo hành, xâm hại trẻ kéo dài nhưng không được phát hiện kịp thời.

Theo số liệu của Bộ Y tế, hiện cả nước có hơn 500 cơ sở, tuy nhiên vẫn cần tiếp tục mở rộng cả về số lượng lẫn chất lượng để đáp ứng nhu cầu thực tế.

Trụ cột thứ ba là nguồn lực, gồm kinh phí và con người. Bà Nga cho biết, Luật Trẻ em được Quốc hội thông qua năm 2016, có hiệu lực từ ngày 1/6/2017, trong đó Điều 53 và Điều 72 đã quy định rõ trách nhiệm của người làm công tác bảo vệ trẻ em cấp xã. Tuy nhiên trên thực tế, lực lượng này đang trong tình trạng quá tải.

"Khi chúng ta không nắm được tình hình trẻ em trên địa bàn, không có danh sách trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ sống trong gia đình ly thân, ly hôn, bố mẹ đi bước nữa… thì rất khó phòng ngừa từ sớm. Vì vậy, nhiều vụ việc chỉ đến khi xảy ra hậu quả nghiêm trọng chính quyền mới biết và vào cuộc", bà Nga nói.

Theo thống kê của Bộ Công an, giai đoạn 2020-2025, trung bình mỗi năm cả nước xảy ra khoảng 2.200 vụ xâm hại trẻ em đến mức cơ quan công an phải xử lý. Dù số vụ việc trong giai đoạn 2024-2025 có thời điểm giảm nhẹ nhưng hiện nay đang có xu hướng gia tăng trở lại.

Riêng trong quý I năm nay, cơ quan chức năng đã khởi tố, điều tra 518 vụ với 649 đối tượng, xâm hại 535 trẻ em, tăng 25 vụ so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, nhóm hành vi xâm hại tình dục trẻ em chiếm tới 89%.

Trong khi đó, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 chỉ riêng tháng 4 đã tiếp nhận hơn 46.111 cuộc gọi, tăng hơn 9.500 cuộc so với tháng trước. Gần một nửa số cuộc gọi là do trẻ em trực tiếp tìm kiếm sự hỗ trợ.

Số trường hợp trẻ bị bạo lực thể chất và tinh thần được tổng đài hỗ trợ, can thiệp cũng tăng gần 22%, tương ứng 36 trường hợp so với tháng 3. Đáng chú ý, gần 3/4 số trẻ bị bạo lực là do chính người thân trong gia đình như bố mẹ, ông bà, chú bác hoặc người chăm sóc gây ra.

Theo bà Nga, những con số này cho thấy công tác bảo vệ trẻ em hiện vẫn đối mặt với nhiều thách thức và trong 5 năm tới cần có những giải pháp quyết liệt hơn.

Đề cập khó khăn tại địa phương, bà Nga cho rằng điều cần tăng cường nhất hiện nay là đội ngũ làm công tác bảo vệ trẻ em và năng lực của lực lượng này. Muốn can thiệp kịp thời thì địa phương phải nắm chắc tình hình trẻ em và các hộ gia đình trên địa bàn.

Bà cũng nhấn mạnh, công tác bảo vệ trẻ em không thể do một cá nhân hay một ngành đơn lẻ đảm nhiệm mà cần sự phối hợp liên ngành. 

Tháng 3 vừa qua, Chính phủ đã ban hành Quyết định 427 kiện toàn Ủy ban Quốc gia về trẻ em. Nhiều địa phương cũng đã thành lập ban chỉ đạo hoặc ban điều hành công tác trẻ em cấp tỉnh.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy cán bộ cấp xã vẫn đang quá tải với nhiều nhiệm vụ cùng lúc. Vì vậy, sau khi các bộ phận được kiện toàn, cần có sự phân công trách nhiệm rõ ràng, tổ chức giao ban thường xuyên để nắm bắt tình hình đến tận thôn, xóm.

"Chỉ khi hoạt động thực chất, hiệu quả thì việc thực hiện quyền trẻ em ở cấp xã mới ngày càng được đảm bảo tốt hơn", bà Nga nói.

Về lâu dài, theo bà Nga, giải pháp quan trọng nhất vẫn là phòng ngừa từ gốc thông qua nâng cao nhận thức của gia đình; tăng cường giáo dục kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng bảo vệ trẻ em; đồng thời xây dựng mạng lưới giám sát cộng đồng thực chất và hiệu quả hơn.

"Khi địa phương nắm chắc tình hình trẻ em đến tận thôn, xóm; người dân chủ động lên tiếng; các lực lượng phối hợp hiệu quả thì công tác bảo vệ trẻ em mới có thể chuyển biến tích cực và bền vững", bà Nga nhấn mạnh.

(Còn tiếp)

Kim Thoa - Hoàng Bích