Vận dụng chính sách đột phá
Nhiều năm qua, TP Hồ Chí Minh luôn xác định chỉnh trang đô thị, cải tạo cảnh quan môi trường và di dời nhà ở ven sông, kênh, rạch là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt, để nâng cao chất lượng sống cho người dân và xây dựng đô thị văn minh, hiện đại, hội nhập và phát triển.
Đường Nguyễn Duy sát kênh Đôi thuộc địa bàn phường Chánh Hưng đạt tỷ lệ bàn giao mặt bằng rất cao.
Với mục tiêu lấy lợi ích của người dân làm trung tâm, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho biết, Thành phố đã ban hành chính sách mới về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, trong đó nâng mức hỗ trợ đối với các khu đất có nguồn gốc là sông, ngòi, kênh, rạch, suối hoặc mặt nước chuyên dùng bị lấn chiếm, tự chuyển mục đích sử dụng. Chính sách áp dụng cho cả phần diện tích đã san lấp và phần chưa san lấp nhưng đã xây dựng nhà ở, công trình hoặc vật kiến trúc.
Cụ thể, đối với đất phi nông nghiệp sử dụng trước ngày 15/10/1993, mức hỗ trợ bằng 70% giá đất; từ ngày 15/10/1993 đến trước 1/7/2004 được hỗ trợ 56%; từ ngày 1/7/2004 đến trước 1/7/2014 được hỗ trợ 42%. Đối với đất nông nghiệp, mức hỗ trợ bằng 70% giá đất theo phương án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
“Ngoài ra, Thành phố còn hỗ trợ 60% giá trị căn nhà đối với phần diện tích nằm trong hành lang bảo vệ kênh, rạch, đồng thời bảo đảm suất tái định cư tối thiểu cho người dân. Trường hợp tiền bồi thường không đủ để mua suất tái định cư tối thiểu, nhà nước sẽ hỗ trợ phần chênh lệch. Suất tái định cư có thể được bố trí bằng đất, nhà ở hoặc tiền; trong đó căn hộ tái định cư tối thiểu có diện tích 30 m².
Để đẩy nhanh tiến độ giải phóng mặt bằng, TP Hồ Chí Minh cũng áp dụng cơ chế thưởng đối với các trường hợp bàn giao mặt bằng sớm. Theo đó, hộ gia đình bị thu hồi toàn bộ đất có thể được thưởng tối đa 50 triệu đồng; trường hợp thu hồi một phần được thưởng tối đa 25 triệu đồng. Đối với tổ chức, mức thưởng cao nhất lên đến 100 triệu đồng”, đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Hồ Chí Minh cho biết thêm.
Còn theo Luật sư Trần Anh Tuấn, Đoàn Luật sư TP Hồ Chí Minh, để đẩy nhanh tiến độ chỉnh trang đô thị và cải thiện môi trường ven kênh, rạch, Thành phố cần có những cơ chế pháp lý và chính sách đủ mạnh, vừa bảo đảm tiến độ dự án vừa hài hòa lợi ích giữa nhà nước và người dân.
Một trong những giải pháp được nhấn mạnh là tiếp tục vận dụng mạnh mẽ cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 260/2025/QH15 của Quốc hội, trong đó tăng cường phân cấp, phân quyền cho chính quyền cơ sở.
Theo đó, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND phường, xã phải trực tiếp lãnh đạo và chịu trách nhiệm toàn diện về tiến độ thực hiện, từ khâu khảo sát, lập phương án bồi thường đến tổ chức tái định cư. Việc giao rõ trách nhiệm cho từng cấp, từng cá nhân được kỳ vọng sẽ rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thủ tục hành chính và tháo gỡ nhanh các vướng mắc phát sinh.
Bên cạnh đó, ông Tuấn cho rằng, Thành phố cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ tài chính linh hoạt hơn trên nền tảng Quyết định 11/2026/QĐ-UBND. Trong đó, cần nghiên cứu nâng mức hỗ trợ đối với đất lấn chiếm, cho phép người dân được lựa chọn linh hoạt giữa nhận tiền theo giá thị trường, nhận nhà tái định cư hoặc kết hợp cả hai hình thức.
Đặc biệt, việc bố trí quỹ nhà tái định cư cần ưu tiên gần khu vực cũ để bảo đảm sinh kế, việc học hành của con em và duy trì các mối quan hệ cộng đồng vốn đã hình thành nhiều năm. Song song đó, việc phát triển nhà ở xã hội cũng cần được gắn với chương trình di dời nhà ven kênh nhằm tạo thêm lựa chọn phù hợp cho người thu nhập thấp. Ngoài ra, ông Tuấn cũng đề xuất, Thành phố nghiên cứu xây dựng các gói tín dụng ưu đãi dài hạn dành cho các hộ dân thuộc diện di dời để giảm áp lực tài chính sau tái định cư.
Thay đổi tư duy từ “giải tỏa đơn thuần” sang “tái thiết không gian sống”
Theo đánh giá của các chuyên gia kinh tế đô thị, bài toán lớn nhất hiện nay vẫn là nguồn lực đầu tư. Ngân sách Thành phố khó có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu vốn rất lớn cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và đầu tư hạ tầng. Vì vậy, TP Hồ Chí Minh cần đa dạng hóa nguồn lực thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào vốn nhà nước.
Một trong những giải pháp được nhiều chuyên gia đề xuất là đẩy mạnh xã hội hóa đầu tư và thu hút doanh nghiệp tham gia theo hình thức đối tác công tư (PPP).
Hàng loạt nhà ở ven kênh ở phường Gia Định đã được người dân bàn giao để phục vụ dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm.
Dẫn chứng từ dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, Tân Hóa - Lò Gốm cho thấy sau khi môi trường được cải thiện, giá trị bất động sản và hoạt động thương mại, dịch vụ tại khu vực xung quanh tăng mạnh. Nhiều không gian công cộng, hoạt động văn hóa cộng đồng và dịch vụ du lịch cũng được hình thành, đời sống người dân xung quanh cũng được cải thiện đáng kể.
Vì vậy, các chuyên gia kinh tế cho rằng Thành phố cần xây dựng cơ chế khai thác quỹ đất minh bạch, ổn định và đủ hấp dẫn để thu hút nhà đầu tư trong dài hạn. Ngoài ra, Thành phố cũng cần rút ngắn thủ tục đầu tư, đẩy nhanh giải phóng mặt bằng và đơn giản hóa quy trình lựa chọn nhà đầu tư nhằm bảo đảm tiến độ thực hiện.
Một số ý kiến còn đề xuất cho phép điều chỉnh hệ số sử dụng đất hợp lý tại các khu vực chỉnh trang, cải tạo để tạo quỹ nhà tái định cư và bù đắp chi phí đầu tư.
Ngoài hình thức bố trí căn hộ tái định cư, Thành phố cũng cần xem xét phương án hỗ trợ mua và thuê mua nhà ở xã hội hoặc hỗ trợ tài chính để người dân chủ động lựa chọn nơi ở phù hợp với điều kiện kinh tế của từng hộ dân.
Các chuyên gia kinh tế cũng kiến nghị, TP Hồ Chí Minh cần thay đổi tư duy từ “giải tỏa đơn thuần” sang “tái thiết không gian sống”. Điều này đồng nghĩa với việc sau di dời, khu vực ven kênh không chỉ được giải phóng mặt bằng đơn thuần mà còn phải được quy hoạch đồng bộ về hạ tầng giao thông, điện, nước, trường học, cơ sở y tế, công viên và không gian công cộng.
Theo đó, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Bùi Xuân Cường khẳng định, ưu tiên bố trí quỹ nhà tái định cư gắn với phát triển nhà ở xã hội. Đối với các dự án còn vướng pháp lý, các đơn vị phải khẩn trương rà soát, tháo gỡ hoặc nghiên cứu chuyển sang đầu tư công để bảo đảm tiến độ chung.
Ông Cường cho rằng, nhà ở xã hội trong đề án không chỉ là nơi ở thay thế mà phải được quy hoạch đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội. Các sở, ngành được giao phối hợp chặt chẽ với các địa phương để rà soát nhu cầu tái định cư, bảo đảm mọi hộ dân, kể cả các trường hợp vướng pháp lý đặc thù, đều có cơ hội tiếp cận chỗ ở ổn định. Song song với công tác di dời, việc quản lý trật tự xây dựng cũng được xem là nhiệm vụ quan trọng nhằm ngăn chặn tình trạng tái lấn chiếm ven kênh sau khi giải tỏa.
Đại diện cho nguyện vọng của cử tri và nhân dân thành phố, ông Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, chương trình di dời nhà ven kênh rạch là “thước đo” hiệu quả điều hành của cả hệ thống chính trị trong nhiệm kỳ này.
“Yêu cầu xuyên suốt là phải “rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ nguồn lực” qua đó đưa chương trình về đích đúng hạn, tạo diện mạo đô thị mới, đồng thời củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách chỉnh trang đô thị”, ông Minh cho biết.
