"Điểm nghẽn" không mới nhưng chưa được tháo gỡ
Trong chiến lược phát triển đô thị hiện đại, Tp.HCM xác định đường sắt đô thị không chỉ là giải pháp giao thông khối lượng lớn, mà còn giữ vai trò kết nối các khu vực, tái cấu trúc không gian và dẫn dắt phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, thực tế triển khai còn nhiều thách thức đã đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm cách tiếp cận mới. Tại Hội thảo "TOD với phát triển đường sắt đô thị" (ngày 27/3) để giải quyết vấn cặn kẽ các vấn đề liên quan tới phát triển đường sắt đô thị, các chuyên gia đã đưa ra nhiều kiến nghị, xoay quanh việc thúc đẩy, tạo cơ chế riêng cho việc xây dựng đường sắt đô thị.
Depot Long Bình tuyến metro Bến Thành - Suối Tiên đang hoạt động khai thác.
Tại hội thảo, đa phần các doanh nghiệp cho rằng, những khó khăn của metro Tp.HCM đã được nhắc đến nhiều năm, nhưng đến nay vẫn chưa có giải pháp mang tính căn cơ.
Trước hết là vấn đề thể chế, các dự án metro thường sử dụng vốn ODA hoặc đầu tư công, phải qua nhiều bước phê duyệt phức tạp. Việc điều chỉnh dự án vốn là điều khó tránh khỏi với các công trình quy mô lớn, lại kéo theo quy trình thủ tục kéo dài, làm chậm tiến độ.
Tiếp đến là công tác giải phóng mặt bằng, khi giá đền bù, bố trí tái định cư và thiếu quỹ đất sạch khiến nhiều đoạn tuyến bị đình trệ. Đây là vấn đề không chỉ của Tp.HCM mà của nhiều đô thị lớn, nhưng với metro nơi yêu cầu tính liên tục cao thì tác động càng rõ rệt.
Nguồn vốn cũng là một bài toán nan giải, dù nhu cầu đầu tư rất lớn, ngân sách thành phố có hạn, trong khi việc huy động nguồn lực xã hội chưa hiệu quả. Đáng chú ý, quỹ đất quanh các tuyến metro vốn có giá trị gia tăng cao lại chưa được khai thác đúng mức.
Ngoài ra, việc phân tán đầu mối quản lý giữa nhiều cơ quan khiến quá trình triển khai thiếu sự phối hợp nhịp nhàng.
Theo các chuyên gia, xây dựng mạng lưới đường sắt đô thị cần hướng tới nhiều mục tiêu. Trong đó, phải xây dựng được thoái quen sử dụng phương tiện công cộng của người dân.
Tại hội thảo, Kiến trúc sư (KTS), ông Khương Văn Mười, Nguyên Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam, Nguyên Chủ tịch Hội KTS Tp.HCM chia sẻ rằng, muốn hệ thống metro phát triển tại Tp.HCM một cách ổn định Tp.HCM phải có một hồ sơ quy hoạch toàn hoàn chỉnh trên toàn khu vực thành phố.
Cơ quan chức năng phải từng bước kiểm tra những nơi nào đã có rồi, ví dụ như khu đi metro có mấy trung tâm thương mại, chỗ nào đã có rồi, còn chỗ nào chưa có, chỗ nào chưa có thì nó có hai trường hợp là đã xây dựng rồi thì mình có phương tiện từ này đến đó không?
Theo KTS Mười nếu cứ kéo dài nhiều năm, xây dựng đoạn tuyến thì hệ thống hạ tầng metro không thể đồng bộ. Phải giải quyết rõ, từ quy hoạch, đầu tư, xây dựng…
Mở ra kỳ vọng mới cho metro Tp.HCM
Một trong những nội dung được thảo luận sôi nổi nhất tại hội thảo là mô hình TOD (Phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm trung tâm). Theo các chuyên gia, đây là giải pháp đã được kiểm chứng tại nhiều quốc gia, giúp vừa phát triển giao thông công cộng, vừa tạo nguồn lực tài chính từ đất đai.
Bản chất của TOD là phát triển các khu đô thị mật độ cao quanh nhà ga metro, tích hợp nhà ở, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng. Khi đó, giá trị đất tăng lên sẽ tạo nguồn thu để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông. Tuy nhiên, các đại biểu cũng chỉ ra rằng Tp.HCM hiện chưa có khung pháp lý đầy đủ để triển khai TOD.
Quy hoạch đô thị và quy hoạch giao thông chưa thực sự tích hợp, trong khi cơ chế khai thác quỹ đất còn nhiều hạn chế.
Tại Hội thảo "TOD với phát triển đường sắt đô thị" (ngày 27/3), ông Phạm Trọng Thuật, PGS.TS.KTS, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Tp.HCM nhận định, Tp.HCM đang đứng trước một "ngưỡng cửa lịch sử". Việc vận hành Tuyến Metro số 1 không chỉ đơn thuần là đưa vào sử dụng một phương tiện vận tải mới, mà chính là "phát súng lệnh" cho một cuộc tái cấu trúc đô thị toàn diện.
Với mục tiêu hoàn thành khoảng 187km đường sắt đô thị vào năm 2030 và vươn tới 355km vào năm 2035, chúng ta hướng tới một Đô thị đa trung tâm, trong đó mô hình TOD chính là "chìa khóa vàng".
Ông Phạm Trọng Thuận, PGS.TS.KTS, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Tp.HCM.
Ông Thuật cho rằng, để hiện thực hóa tầm nhìn này cần nhấn mạnh 3 trụ cột chiến lược: Thứ nhất, TOD là động lực kinh tế: Chúng ta cần nén đô thị hiệu quả tại các đầu mối giao thông, mở rộng không gian ngầm và khai thác giá trị gia tăng từ quỹ đất xung quanh nhà ga để tạo nguồn lực tái đầu tư cho chính hệ thống hạ tầng.
Thứ hai, TOD là giải pháp Đô thị Xanh khi hệ thống Metro phải là "xương sống" của giao thông tương lai. Chúng ta hướng tới những đô thị nén, nơi ưu tiên đi bộ, kết nối đa phương thức và giảm thiểu sự phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.
Thứ ba, TOD gắn liền với bản sắc; Quy hoạch TOD tại Tp.HCM phải gắn liền với việc bảo tồn di sản và không gian văn hóa đặc thù, tạo ra những không gian sống hiện đại nhưng vẫn giữ được tâm hồn của một đô thị phương Nam.
Các chuyên gia góp ý rằng, sự phát triển metro luôn gắn và cần sự đồng hành từ doanh nghiệp. Chính vì vậy, Tp.HCM cần được chủ động hơn trong việc khai thác nguồn thu từ đất đai, đặc biệt là khu vực quanh các nhà ga metro. Các công cụ như thu giá trị gia tăng từ đất cần được nghiên cứu áp dụng.
Tiếp đó là hoàn thiện khung pháp lý cho TOD, cho phép tăng mật độ xây dựng, tầng cao quanh các ga metro, đồng thời xây dựng cơ chế phân chia lợi ích hợp lý giữa Nhà nước và doanh nghiệp.
Một vấn đề quan trọng khác là phân quyền, cần được trao quyền nhiều hơn trong việc quyết định đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư và triển khai dự án. Việc rút ngắn quy trình sẽ giúp tăng tốc đáng kể tiến độ.
Bên cạnh đó, mô hình hợp tác công tư cần được đẩy mạnh, các doanh nghiệp tham dự hội thảo bày tỏ sẵn sàng tham gia đầu tư nếu có cơ chế minh bạch và ổn định. TOD chỉ thành công khi tạo ra giá trị cho cả Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Nếu cơ chế không đảm bảo hài hòa lợi ích, sẽ khó thu hút dòng vốn tư nhân.
Bà Tống Thị Hạnh, Cục trưởng Cục Quản lý Nhà và thị trường bất động sản Bộ Xây dựng.
Bà Tống Thị Hạnh, Cục trưởng Cục Quản lý Nhà và thị trường bất động sản cũng nhận định rằng phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng sẽ khai thác giá trị gia tăng khu vực.
Theo bà Hạnh, TOD là mô hình được nhiều quốc gia trên thế giới triển khai hiệu quả. Cần phải có sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương và có hành lang pháp lý: Chủ trương chính sách về phát triển TOD.
Hiện nay, Nghị quyết 98 (Nghị quyết về phát triển cơ chế đặc thù tại Tp.HCM) cho TP.HCM, lấy định hướng hệ thống TOD làm cơ sở phát triển đô thị và quy hoạch, lấy đầu mối giao thông để tập trung dân cư là để nâng cao… Tp.HCM có nhiều cơ chế để phát triển và nếu giải quyết được các vấn đề quy hoạch mạng lưới metro sẽ tạo ra giá trị đúng như kỳ vọng.
Tại hội thảo, ông Võ Hoàng Ngân, Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Tp.HCM chia sẻ: Hiện nay Sở Quy hoạch Kiến trúc đang quyết liệt tham mưu cho UBND Thành phố các đồ án quy hoạch không gian ngầm và thiết kế đô thị dọc các tuyến Metro. Đặc biệt, chúng tôi đang tích cực cụ thể hóa các cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98, Nghị quyết 260/2025 của Quốc hội để khơi thông nguồn lực, thu hút đầu tư vào các khu vực TOD.
Ông Võ Hoàng Ngân, Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Tp.HCM.
"Chủ động nắm bắt, vận dụng cơ chế; Quyết liệt chuyển hóa thành nguồn lực" để xây dựng, phát triển Tp HCM. Tôi kỳ vọng các vị chuyên gia sẽ 'hiến kế' những bài học quốc tế thực chiến, những mô hình quản trị tiên tiến và giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn về pháp lý, đất đai. Tất cả những hàm lượng tri thức này sẽ được Sở chắt lọc để ứng dụng trực tiếp vào công tác quản lý nhà nước của Thành phố trong thời gian tới", ông Ngân cho hay.
Cũng theo nhận định của Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Tp.HCM, để phát triển hệ thống metro chúng ta phải có một cái quy hoạch tổng thể các tuyến metro, các ga…
Theo ông Ngân, UBND Tp.HCM hiện đã đẩy mạnh nhiều các dự án, tuyến metro để tạo được sự liên kết vùng, phát triển mạng lưới giao thông phương tiện vận chuyển công cộng với khối lượng lớn sẽ làm giảm bớt cái phương tiện cá nhân.
Tại hội thảo trên, các chuyên gia cũng nhận định rằng, hệ thống metro không chỉ là câu chuyện giao thông, mà còn là nền tảng cho sự phát triển đô thị hiện đại và bền vững. Nếu không có những thay đổi mạnh mẽ về cơ chế, nguy cơ chậm tiến độ sẽ tiếp tục kéo dài, khiến thành phố bỏ lỡ cơ hội phát triển. Ngược lại, nếu biết tận dụng TOD và "mở khóa" các điểm nghẽn về thể chế, Tp.HCM hoàn toàn có thể tạo ra bước ngoặt cho hệ thống đường sắt đô thị.
Phùng Sơn
