Chủ trương miễn phí toàn bộ hơn 100 tuyến xe buýt nội tỉnh tại Tp.HCM, với dự kiến ngân sách khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm, đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.
Nếu được triển khai, đây sẽ là lần đầu tiên toàn bộ người dân một địa phương ở Việt Nam được đi xe buýt miễn phí, thay vì chỉ một số nhóm đối tượng như hiện nay.
Nhiều ý kiến cho rằng đây là bước đi mạnh mẽ nhằm thúc đẩy giao thông công cộng, song cũng đặt ra không ít băn khoăn về tính hiệu quả và cơ sở khoa học của chính sách.
Xoay quanh chủ trương này, trao đổi với Người Đưa Tin, TS. Phan Lê Bình – chuyên gia giao thông cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay không nằm ở việc "miễn phí hay không", mà phải làm rõ mục tiêu và chứng minh hiệu quả của chính sách bằng cơ sở khoa học.
"Cho đến hiện tại, tôi chưa thấy chính quyền Tp.HCM làm rõ cụ thể mục tiêu của chủ trương này là gì? Miễn phí xe buýt là một biện pháp, nhưng biện pháp đó nhằm đạt được điều gì? Vì giảm gánh nặng chi phí cho người dân, hay để thay đổi hành vi giao thông, kéo người dân rời bỏ phương tiện cá nhân để chuyển sang giao thông công cộng?", TS. Phan Lê Binh đặt vấn đề thẳng thắn.
TS. Phan Lê Bình – chuyên gia giao thông.
Theo ông Bình, nếu mục tiêu của chính sách là nhằm hỗ trợ những người đang sử dụng xe buýt giảm thêm chi phí đi lại thì có thể xem là hợp lý. Tuy nhiên, với một đô thị còn nhiều vấn đề dân sinh cấp thiết như Tp.HCM, việc dành tới 7.000 tỷ đồng mỗi năm cho một chính sách như vậy cần được cân nhắc thận trọng, đặt trong tương quan với các nhu cầu cấp bách khác như y tế, giáo dục hay hạ tầng thiết yếu
Mặt khác, nếu mục tiêu lớn của chủ trường này là thúc đẩy chuyển dịch từ phương tiện cá nhân sang phương tiện công cộng thì càng nên cân nhắc kỹ lưỡng bởi chưa chứng minh được tác động của chính sách.
Theo ông Bình, đến nay chưa có một điều tra hay nghiên cứu chính thức nào chứng minh việc miễn phí xe buýt sẽ thúc đẩy bao nhiêu người dân chuyển từ phương tiện cá nhân sang giao thông công cộng. Nói cách khác, mức độ tác động của chính sách chưa được lượng hóa bằng các con số cụ thể, khiến việc đánh giá hiệu quả vẫn dừng ở giả định, thiếu cơ sở khoa học và thực tiễn để thuyết phục.
Trong khi đó, theo ông Bình, Tp.HCM hoàn toàn có thể tiến hành một cuộc điều tra xã hội học với quy mô vừa phải. Kết quả khảo sát sẽ cung cấp một con số định lượng cụ thể về mức độ sẵn sàng chuyển đổi của người dân. Đây chính là cơ sở khoa học để đánh giá liệu khoản chi 7.000 tỷ đồng mỗi năm có thực sự mang lại hiệu quả như kỳ vọng hay không.
Đáng chú ý, theo tính toán của vị chuyên gia, một cuộc khảo sát như vậy có thể tiến hành rất nhanh chóng và không tiêu tốn quá nhiều kinh phí, nhất là so với khoản ngân sách dự kiến dành cho chính sách miễn phí xe buýt.
"Chúng ta có thể sẵn sàng bỏ ra 7.000 tỷ đồng để chi cho một chính sách nhưng tại sao chỉ vài trăm triệu để chứng minh tính hiệu quả của chính sách đó lại không làm được.
Giả sử kết quả khảo sát cho thấy chính sách có thể giúp tăng tỉ lệ người sử dụng xe buýt lên thêm 30–40% chẳng hạn, thì đây sẽ là một bước đột phá lớn, hoàn toàn xứng đáng với khoản đầu tư. Tuy nhiên, nếu không có bằng chứng rõ ràng, việc triển khai chính sách sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro về hiệu quả", TS. Phan Lê Bình đặt vấn đề.
Thực tiễn cho thấy không hiếm những dự án ngay từ khi khởi động đã thiếu đánh giá đầy đủ về tác động, dẫn đến hiệu quả không như kỳ vọng và gây lãng phí nguồn lực. Với một chính sách có quy mô ngân sách lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm, yêu cầu về tính minh bạch và trách nhiệm giải trình càng trở nên cấp thiết.
Ở góc độ quản trị công, TS. Phan Lê Bình nhấn mạnh nguyên tắc cơ bản: mọi quyết sách sử dụng ngân sách lớn đều cần làm rõ mục tiêu, đánh giá tác động và chứng minh hiệu quả trước khi triển khai.
"Trước khi quyết định cái gì phải làm rõ được mục đích của chủ trương và tính tác động của chính sách. Nếu thực sự làm rõ được mục đích và chứng minh được bằng con số, bằng khoa học thì hoàn toàn ủng hộ. Ngược lại, nếu thiếu cơ sở khoa học và dữ liệu định lượng, việc đưa ra quyết định sẽ mang tính cảm tính, khó thuyết phục được xã hội và tiềm ẩn nguy cơ lãng phí nguồn lực công", ông Bình phân tích.
Xe buýt điện mới trên đường phố TP.HCM
Đặt trong bối cảnh Tp.HCM đang nỗ lực giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường, chủ trương miễn phí xe buýt nếu được thiết kế và triển khai đúng cách có thể trở thành một cú hích quan trọng. Tuy nhiên, như TS. Phan Lê Binh trăn trở: Đầu tư để đem lại lợi ích gì? Mức đầu tư có xứng đáng không? Và liệu có những giải pháp khác hiệu quả hơn để đạt được mục tiêu đó hay không?
Đây không chỉ là câu hỏi dành cho riêng chính sách miễn phí xe buýt, mà còn là yêu cầu chung đối với mọi quyết sách lớn liên quan đến nguồn lực công khi mỗi đồng ngân sách đều cần được sử dụng hiệu quả, minh bạch và có trách nhiệm với người dân.
