Nới quy định, mở cửa cho các doanh nghiệp xuất khẩu gạo
Kể từ 1/10, khi Nghị định số 365/2026/NĐ-CP về kinh doanh xuất, nhập khẩu gạo chính thức có hiệu lực, một số quy định từ Nghị định số 107/2018/NĐ-CP và các văn bản liên quan sẽ chính thức bị bãi bỏ.
Đáng chú ý, Nghị định lần này sẽ cắt giảm điều kiện về xuất khẩu gạo từ ba xuống còn hai, tạo điều kiện cho doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận, gia nhập thị trường kinh doanh hơn so với trước.
Theo đó, điều kiện đầu tiên là thương nhân cần có ít nhất một kho chuyên dụng để chứa thóc, gạo và một cơ sở xay xát gạo đáp ứng quy định của pháp luật về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật.
Với điều kiện thứ hai, kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo và cơ sở xay xát gạo có thể thuộc sở hữu của thương nhân hoặc do thương nhân thuê của bên khác, có hợp đồng thuê bằng văn bản theo quy định và đảm bảo thời hạn của giấy chứng nhận.
Nghị định mới cắt giảm điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp mới gia nhập thị trường (Ảnh: Hữu Thắng).
Đặc biệt, Nghị định nêu rõ thương nhân đã được cấp giấy chứng nhận không được cho thương nhân khác thuê các kho chứa thóc, gạo và cơ sở xay xát gạo đã được Bộ Công Thương ghi nhận trong giấy chứng nhận để làm căn cứ đề nghị cấp giấy này.
Đáng chú ý, Nghị định cũng nhấn mạnh trường hợp xuất khẩu gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng không cần phải đáp ứng hai điều kiện trên, không cần có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo và không phải thực hiện dự trữ lưu thông cũng như thực hiện chế độ báo cáo định kỳ.
Theo đánh giá từ phía Bộ Công Thương, quy định này tạo thuận lợi tối đa cho các doanh nghiệp sản xuất, xuất khẩu các dòng gạo chất lượng cao, gạo đặc sản, góp phần nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Một điểm mới khác là chỉ thương nhân có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo mới được nhận ủy thác xuất khẩu. Vì vậy, doanh nghiệp chưa đủ điều kiện xuất khẩu trực tiếp vẫn có thể tiếp cận thị trường thông qua hợp tác với đơn vị được cấp phép.
Dẫu vậy, việc nới rộng điều kiện xuất khẩu không đồng nghĩa với việc giảm yêu cầu về chất lượng hàng hóa.
Cụ thể, tại Điều 17 của Nghị định đặt ra yêu cầu gạo xuất khẩu phải đảm bảo phù hợp tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia tương ứng và đáp ứng yêu cầu về chất lượng, bao bì, ghi nhãn, đóng gói, bảo quản, truy xuất nguồn gốc theo quy định của nước nhập khẩu.
Đồng thời, thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo và thương nhân xuất khẩu các mặt hàng gạo hữu cơ, gạo đồ, gạo tăng cường vi chất dinh dưỡng vẫn phải có trách nhiệm thực hiện quy trình, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về sản xuất, chế biến, bảo quản thóc, gạo hàng hóa.
Cắt giảm nhiều thủ tục, thời gian xử lý được rút ngắn
Bên cạnh những thay đổi về điều kiện kinh doanh, Nghị định cũng hướng đến câu chuyện đơn giản hóa thủ tục hành chính trong xuất khẩu gạo.
Điển hình là việc bãi bỏ quy định về yêu cầu thương nhân cung cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh hoặc giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, giấy chứng nhận đầu tư trong thành phần hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận của thương nhân.
Đối với thủ tục cấp giấy chứng nhận, Nghị định giảm thời gian cấp giấy chứng nhận cho doanh nghiệp trong trường hợp hồ sơ đầy đủ từ 15 ngày xuống còn 10 ngày làm việc và giảm thời gian trả lời doanh nghiệp khi hồ sơ chưa đầy đủ từ 7 ngày xuống còn 5 ngày làm việc.
Quy định mới đơn giản hóa thủ tục xuất khẩu gạo, giảm giấy tờ và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ cho doanh nghiệp.
Nghị định lần này cũng giảm thời gian cấp lại, cấp sửa đổi, bổ sung giấy chứng nhận cho doanh nghiệp trong trường hợp hồ sơ đầy đủ từ 10 ngày xuống còn 7 ngày làm việc và giảm thời gian trả lời doanh nghiệp khi hồ sơ chưa đầy đủ từ 7 ngày xuống còn 5 ngày làm việc.
Nghị định đồng thời nêu rõ thương nhân đã được cấp giấy chứng nhận theo Nghị định số 107/2018/NĐ-CP được tiếp tục xuất khẩu gạo đến hết thời hạn, không phải cấp lại, trừ trường hợp đề nghị cấp lại hoặc sửa đổi, bổ sung.
Trong trường hợp các hồ sơ đề nghị cấp, cấp lại, sửa đổi, bổ sung giấy chứng nhận đã nộp trước ngày Nghị định có hiệu lực tiếp tục được xử lý theo Nghị định số 107/2018/NĐ-CP.
Trường hợp quy định mới về an toàn thực phẩm, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật về kho chuyên dùng để chứa thóc, gạo và cơ sở xay xát gạo chưa được ban hành thì tiếp tục áp dụng quy định hiện hành cho đến khi quy định mới được ban hành có hiệu lực.
Cùng với đó, Nghị định cũng quy định doanh nghiệp kinh doanh xuất khẩu gạo chỉ phải thực hiện một báo cáo định kỳ vào ngày mùng 5 hằng tháng, thay vì thực hiện 3 lần báo cáo/tháng như tại Nghị định số 107/2018/NĐ-CP.
Với công tác đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo, Nghị định nêu rõ 10 tiêu chí đánh giá được thực hiện từ ngày 1/1/2028.
Các tiêu chí này được xây dựng hướng đến mục đích giám sát và thúc đẩy hoạt động kinh doanh xuất khẩu gạo của thương nhân, với một số tiêu chí nổi bật như xếp hạng tín dụng, thực hiện nghĩa vụ thuế, kết quả đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật về hải quan, thực hiện xây dựng và phát triển thương hiệu gạo.
Nghị định mới sẽ bổ sung cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm đối với thương nhân xuất khẩu gạo.
Đối với trường hợp nhập khẩu gạo, Nghị định nêu rõ thương nhân kinh doanh nhập khẩu gạo cần thông báo kế hoạch với Bộ Công Thương. Ngoài ra, cần báo cáo định kỳ theo quý, năm và báo cáo đột xuất theo yêu cầu của Bộ Công Thương và Bộ Tài chính về tình hình kinh doanh nhập khẩu gạo.
Theo Nghị định, thương nhân nhập khẩu gạo có 45 ngày kể từ khi Nghị định có hiệu lực để đăng ký kế hoạch nhập khẩu với Bộ Công Thương.
Việc ban hành Nghị định số 365/2026/NĐ-CP nhìn chung diễn ra trong bối cảnh ngành gạo Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế quan trọng trên thị trường quốc tế nhưng đang chịu sức ép lớn hơn về giá, thị trường và khả năng cạnh tranh.
Trong 8 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,03 triệu tấn gạo, đạt gần 2,91 tỷ USD, giảm 5% về lượng và 10,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 481,5 USD/tấn, giảm 5,9%.
Trong khi đó, nguồn cung từ các nước xuất khẩu lớn tiếp tục tạo áp lực lên mặt bằng giá. Ấn Độ vẫn giữ vai trò đặc biệt lớn trên thị trường gạo toàn cầu, trong khi Việt Nam còn phải cạnh tranh với Thái Lan, Pakistan và nhiều nguồn cung khác.
Khi giá bán giảm, việc cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng có thể làm thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp và tạo thêm sức ép lên khâu thu mua nguyên liệu trong nước.
Ở chiều thị trường, Philippines tiếp tục là khách hàng lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm khoảng 43,2% kim ngạch xuất khẩu trong 8 tháng đầu năm. Trung Quốc cũng gia tăng vai trò khi nhu cầu đối với một số dòng sản phẩm, trong đó có gạo tấm phục vụ ngành thức ăn chăn nuôi, được kỳ vọng mở thêm dư địa tiêu thụ.
Tuy nhiên, diễn biến chính sách nhập khẩu và cung - cầu tại từng thị trường cho thấy doanh nghiệp không thể chỉ phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu đối với ngành gạo ngoài duy trì sản lượng xuất khẩu còn phải nâng chất lượng, xây dựng thương hiệu, phát triển vùng nguyên liệu và chuyển sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.
Việc Nghị định 365/2026 đồng thời nới điều kiện gia nhập, đơn giản hóa thủ tục và bổ sung cơ chế đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân cho thấy hoạt động xuất khẩu gạo đang được đặt trong hướng tiếp cận vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa tăng yêu cầu về năng lực và tính bền vững của ngành hàng.
