Ẩn mình sâu trong con hẻm 192 đường Phạm Văn Chí (quận 6 cũ, nay là phường Bình Tiên, Tp.HCM), gần khu chợ Bình Tiên tấp nập, có một xóm nhỏ mà người ta vẫn quen gọi bằng cái tên thân thuộc: “xóm chổi đót”. Hơn 30 năm qua, nơi này từng "đỏ lửa" nghề, từng rộn ràng tiếng chẻ đót, tiếng buộc chổi. Nhưng giờ đây, giữa nhịp sống hiện đại, xóm nghề ấy đang lặng lẽ đi về phía cuối con đường tồn tại.
Xóm chổi đót ẩn mình trong con hẻm 192 đường Phạm Văn Chiêu.
Đi sâu vào xóm, trước hiên mỗi căn nhà vẫn còn những bó đót vàng óng, những cây chổi dựng nghiêng. Trên khoảng sân nhỏ, người thợ ngồi cặm cụi làm việc, đôi tay thoăn thoắt như đã thành phản xạ sau hàng chục năm gắn bó. Công việc bắt đầu từ sáng sớm, lặp lại đều đặn qua từng ngày - xé bông đót, làm tua, cột lọ, bó chổi, bện chổi, quấn cán, chặt tề… Tất cả đều làm bằng tay.
Bà Hồng (52 tuổi), người đã có 40 năm theo nghề.
“Nhìn vậy thôi chứ cực lắm”, bà Hồng (52 tuổi), người đã có 40 năm theo nghề, chia sẻ. “Tôi theo nghề cùng gia đình từ hồi tầm 12 tuổi. Ngày xưa, cả xóm này nhà nào cũng làm chổi, từ già tới trẻ, giờ thì còn chưa tới 10 nhà giữ nghề”.
Phần lớn các hộ ở đây là người từ miền Trung vào Tp.HCM lập nghiệp, mang theo nghề truyền thống của gia đình. Từ đó hình thành nên một xóm nghề đặc trưng, nơi “cha truyền con nối”, cùng sống nhờ những bó chổi đót giản dị.
Nơi đây giờ chỉ còn 10 hộ gia đình theo nghề.
Có thời điểm, mỗi ngày xóm làm ra 500 - 700 cây chổi, nhưng hiện tại con số chỉ còn khoảng 100 - 200 cây. Những tháng cận Tết (mùa bán chạy nhất) sản lượng cũng chỉ tăng lên 400 - 500 cây, thấp hơn nhiều so với trước.
Giá mỗi cây chổi dao động từ 20.000 đến 100.000 đồng, so với công sức bỏ ra, thu nhập không đáng là bao. Người thợ phải ngồi hàng giờ, làm việc thủ công liên tục, tiếp xúc với bụi đót, dây kẽm gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.
Làm chổi đót trải qua nhiều khâu khác nhau.
“Không có máy móc gì hỗ trợ hết, làm hoàn toàn bằng tay nên rất mỏi, rất cực”, bà Hồng nói.
Nghề chổi đót còn phải đối mặt với nhiều áp lực. Sự xuất hiện của máy hút bụi, robot lau nhà khiến nhu cầu giảm. Trong khi đó, chổi từ các tỉnh miền Trung với giá rẻ hơn cũng tràn vào thị trường.
"Nghề cực mà thu nhập thấp, nên tụi nhỏ chọn công việc khác”, ông Nguyễn Thành Trung nói.
Ông Nguyễn Thành Trung, người cũng gắn bó với nghề hơn 40 năm, cho biết: “Chổi ở ngoài Quảng Ngãi họ làm rẻ hơn nhiều, mình không cạnh tranh lại. Người ta chọn giá rẻ nên mình bán chậm”.
Không chỉ khó khăn đầu ra, điều đáng lo hơn là sự thiếu vắng lớp kế cận. Trong xóm, người trẻ nhất theo nghề cũng đã ngoài 50 tuổi, phần lớn là người già. Gần như không có người trẻ theo nghề.
“Nghề cực mà thu nhập thấp, nên tụi nhỏ chọn công việc khác”, ông Trung buồn bã nói.
Vì thế, câu chuyện giữ nghề dần trở thành nỗi trăn trở. Những người thợ còn lại vẫn miệt mài làm việc mỗi ngày, không hẳn vì mưu sinh, mà vì không nỡ buông bỏ.
Người thợ ngồi bện từng phần đót bằng tay, làm thủ công 100% rất tốn thời gian và cần sự khéo léo.
“Cái nghề này nuôi sống mình cả đời rồi, giờ bỏ sao đành. Nhưng làm tiếp thì sức cũng yếu dần”, ông Trung nói thêm.
Giữa thành phố ngày càng hiện đại, xóm chổi đót tồn tại như một lát cắt ký ức. Ở đó, những đôi tay già vẫn kiên trì giữ lại một nghề thủ công truyền thống không phải vì lợi nhuận, mà vì tình yêu và sự gắn bó, nhưng ngọn lửa ấy đang dần yếu đi khi những người thợ cuối cùng không còn đủ sức cầm bó đót, xóm chổi nhỏ giữa lòng Tp.HCM có thể cũng sẽ lặng lẽ biến mất, như một phần ký ức không còn người tiếp nối.
Ông Nguyễn Văn Đa, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Tp.HCM, cho biết, mỗi nghề truyền thống là một giá trị sống, một phần linh hồn của cộng đồng và là minh chứng cho sự bền bỉ của văn hóa Việt giữa lòng đô thị hiện đại. Giữ nghề là giữ ký ức; phát triển nghề là tạo sinh kế; và tôn vinh nghề là tiếp nối tinh thần dân tộc. Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường sẽ đề nghị Chi cục Phát triển nông thôn tập trung một số nhiệm vụ cụ thể để gìn giữ những giá trị đó.
“Giữ lửa” làng nghề nồi đất trăm năm của xứ Nghệ
