Phát súng đầu tiên nổ vào nạn ăn cắp bản quyền với 5 vụ án hình sự bị khởi tố một lúc làm rúng động giới... ăn cắp. Điều hài hước là trong số bị khởi tố có Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam. Nhiều người Việt Nam còn nhớ và đã phẫn nộ như thế nào khi tháng 12/2021, BH Media do ông Nguyễn Hải Bình làm giám đốc liên quan vụ bản quyền Quốc ca. Thời điểm đó, trong phần lễ chào cờ trước trận đấu giữa đội tuyển Việt Nam và Lào tại AFF Cup, khán giả xem trực tiếp trên sóng không được nghe Quốc ca Việt Nam. Màn hình lúc này xuất hiện thông báo: "Vì lý do bản quyền âm nhạc, chúng tôi buộc lòng phải tắt tiếng ở phần lễ chào cờ". Hồi ấy nhiều ý kiến cho rằng đây là hành vi xúc phạm Tổ quốc nhân danh... bản quyền. Và ông Bình khi ấy là giám đốc BH Media, chính là Phó Chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam vừa bị bắt.
Chúng ta cũng còn nhớ việc nhạc sĩ Phó Đức Phương, người sáng lập và là Giám đốc đầu tiên của Trung tâm Bảo vệ Quyền tác giả Âm nhạc Việt Nam (VCPMC) từ năm 2002, từ hồi chúng ta chưa có khái niệm bản quyền, nên việc ông nhạc sĩ rất nổi tiếng lăn xả khắp nơi để đòi tiền bản quyền cho các tác giả nhiều lúc còn bị giễu. Giờ thì quen rồi. Tôi là nhà thơ, rất ít nhạc sĩ phổ nhạc và cũng rất ít thấy ai hát bài hát phổ thơ mình, nhưng hàng năm cũng được trung tâm bản vệ quyền tác giả âm nhạc chuyển cho một ít, và lấy làm sung sướng. Nhiều nhạc sĩ nhận hàng tỉ đồng tiền tác quyền hàng năm. Một tờ báo thống kê, "trong năm 2025 Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả thu hơn 424 tỉ đồng, nhạc sĩ nhận tiền cao nhất hơn 4 tỉ".
Thế mà vẫn... thất thoát.
Bởi khi vụ án bản quyền lộ ra, người ta mới biết BH Media "giữ hộ" tiền bản quyền các tác giả nhiều đến như thế nào. Cũng theo một tờ báo thì "Bước đầu, cơ quan chức năng xác định số tiền BH Media và những người liên quan hưởng lợi từ hành vi xâm phạm bản quyền là khoảng 6 tỉ đồng. BH Media sau đó chi trả cho các đối tác theo tỷ lệ thỏa thuận, mỗi đối tác hưởng lợi hàng tỉ đồng". Tất nhiên đây mới là những con số bước đầu, bởi mấy ngày nay, những "người trong cuộc", tức các tác giả âm nhạc "bị" giữ hộ tác quyền nhiều năm mới lên tiếng. Thậm chí có cả những ý kiến là bị... lừa khi ký hợp đồng, ví dụ ký vĩnh viễn nhưng lại tưởng chỉ vài năm, ví dụ trả được vài kỳ rồi thôi, đòi mãi mỏi chân mỏi mồm thì tự "đình chiến".
Và không chỉ âm nhạc.
Còn rất nhiều các sản phẩm văn hóa trên nền tảng số bị chiếm đoạt.
Và cũng không chỉ trên nền tảng số. Vài tháng trước, một tác "giả" ở Kon Tum, chuyên đi chép thơ người khác ký tên mình rồi gửi các báo đăng lấy nhuận bút, lần ấy lấy đúng thơ của ông nguyên Tổng giám đốc TTX VN đăng ở báo của TTX về in ở Tạp chí một tỉnh. Nó chả đáng bao nhiêu, thơ ở Việt Nam giờ trung bình vài ba trăm, thậm chí báo lớn như báo Văn Nghệ nhuận bút chỉ một trăm ngàn một bài, báo nào hậu hĩnh nhìn tên tác giả để trả thì được dăm trăm, nên cái sự gọi là cầm nhầm, thực chất là ăn cắp ấy, không làm giàu như các loại hình khác được. Nhưng nó lại cho các tác "giả" ấy cái khác, ấy là sự oai, sự một bước thành nhà thơ, thành tác... thật.
Và ngay báo chí, việc tranh thủ "chôm" bài không phải là không có. Bản thân tôi cũng từng bị dăm lần. Khi bị phát hiện và gửi thông tin chất vấn, có người xin lỗi có người im lặng, có báo gỡ bài, có báo vẫn để nguyên.
Việc này tôi thấy các nhà xuất bản lớn làm ăn khá chuẩn. Mới lúc nãy tôi nhận được cái xác nhận lại hợp đồng đã ký với NXB Giáo dục Việt Nam về việc đồng ý cho họ sử dụng bức ảnh của mình vào sách giáo khoa Âm nhạc lớp 7, bộ kết nối tri thức với cuộc sống. Đã ký từ mấy năm trước, nhưng giờ để... chắc chắn, họ nhờ ký lại.
Các nhà sản xuất phim, các họa sĩ, nghệ sĩ nhiếp ảnh... cũng la trời vì bị ăn cắp bản quyền... Rồi hàng giả, hàng nhái, đến công nghệ, công thức, kỹ thuật... cũng khá nhiều...
Nhưng cũng phải thấy rằng có việc này nữa, là chúng ta, cả các tác giả, những người có quyền lợi thiết thân nhất, tới một vài cơ quan liên quan, chúng ta cũng... lơ mơ về bản quyền, về các loại luật lệ cả trong nước và thế giới.
Thế nên những người họ hiểu biết hơn, họ mới nắm được điểm yếu.
Có thể các nhạc sĩ, các nhà văn nhà thơ nhà báo... lơ mơ về chuyện bản quyền, nhưng phó chủ tịch Hiệp hội Sáng tạo và Bản quyền tác giả Việt Nam thì phải nắm rất vững. Và vì vững nên mới bị... khởi tố. Bởi sự nắm vững ở đây nó không đi kèm sự trong sạch, mà nắm vững để ăn cắp, để... trấn lột. Nó cũng tương tự như cái anh chàng "hiệp sĩ" tên Hải, một thời được cả chính quyền, báo chí lẫn dân tình ca ngợi ấy, té ra lại là một tay côn đồ, một tên lừa đảo, trấn lột cũng nổi tiếng như khi y làm hiệp sĩ. Theo thống kê cũng sơ bộ, nhóm của y đã lừa đảo chiếm đoạt của những người dân khốn khổ 16,7 tỉ đồng, trong đó riêng y đã chiếm đoạt 2,2 tỉ.
Chúng ta đang đề cao và phấn đấu phát triển công nghiệp văn hóa, sẽ đụng rất nhiều đến vấn đề bản quyền. Sẽ hết thời kỳ làm tự phát, mà các ông bà nhà văn nhà thơ, các nghệ sĩ đầu óc lơ mơ rất cần tư vấn của các luật sư. Và cũng đừng coi nhẹ việc đăng ký bản quyền (với tư cách tác giả văn chương, tôi cũng... chưa đăng ký bao giờ dù đã có 17 đầu sách). Cũng nhớ, trong văn học nghệ thuật từng có những tranh cãi lớn về tác giả quốc huy, phải viện khoa học hình sự (Bộ công an) vào cuộc để thủ tướng chính phủ kết luận: "Họa sĩ Bùi Trang Chước - người vẽ mẫu Quốc huy để làm cơ sở lựa chọn, hoàn thiện, và họa sĩ Trần Văn Cẩn - người đã chỉnh sửa hoàn thiện mẫu Quốc huy theo ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo để trình Quốc hội phê duyệt", và vụ nữa là tác giả thật của tiểu thuyết phản gián nổi tiếng một thời "X30 phá lưới", nhà văn Đặng Thanh, đã phải ra tòa với một vị giáo viên văn sửa lỗi chính tả hộ, để tòa phân xử.
Hy vọng sau vụ này chúng ta sẽ có một thị trường văn học nghệ thuật lành mạnh, để "văn hóa là "trụ cột", văn hóa là "hệ điều tiết" cho phát triển nhanh và bền vững đất nước.
Và cũng hy vọng sẽ không còn những vụ kiện cáo nhau vì bản quyền. Một xã hội văn minh là phải tôn trọng sức lao động của nhau, dẫu chân tay hay trí óc, dẫu vật chất hay tinh thần...
*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả
