Bản Vịn - giấc mơ du lịch vẫn ngủ quên
Từ phường Hạc Thành, chúng tôi ngược 130km theo Quốc lộ 47 lên phía tây Thanh Hóa, chiếc xe chao lắc giữa những khúc cua và dốc đèo dẫn vào xã vùng biên Bát Mọt. Con đường xuyên qua Vườn quốc gia Xuân Liên mở ra những vạt rừng già thẫm xanh, mây sà xuống sát mặt đường. Từ trung tâm xã, muốn vào bản Vịn phải đi thêm 12km đường bê tông nhỏ, quanh co qua hàng chục con dốc. Càng đi sâu, địa hình càng hiểm trở, dốc cao dựng đứng, một bên là vách núi, một bên là vực thẳm hun hút.
Bản Vịn như một bức tranh thiên nhiên hoang sơ và trong trẻo.
Có những đoạn sạt lở do mưa lũ chưa kịp khắc phục, mặt đường nham nhở đất đá. Hơn một giờ đồng hồ vật lộn với tay lái, thung lũng bản Vịn hiện ra ở độ cao khoảng 800 m so với mực nước biển, sương còn bảng lảng trên những mái nhà sàn của người Thái.
Giữa bốn bề núi non, bản như một lòng chảo xanh mướt. Không khí mát lạnh, trong veo. Cảnh quan vừa hùng vĩ vừa thơ mộng. Ít ai nghĩ, phía sau bức tranh ấy là những nỗi lo cơm áo vẫn đeo bám từng nếp nhà.
Bản làng người Thái tập trung giữa một lòng chảo rộng, được bao quanh bởi rừng quốc gia Xuân Liên.
Bản Vịn được bao quanh bởi Vườn quốc gia Xuân Liên – nơi được ví như "rừng Amazon của Việt Nam", với quần thể pơ mu, sa mu hơn 1.500 năm tuổi và nhiều loài động vật quý hiếm. Tận dụng lợi thế cảnh quan và bản sắc văn hóa Thái, chính quyền địa phương đã vận động người dân cải tạo nhà sàn, chỉnh trang vườn tược, làm du lịch cộng đồng. Những con đường hoa được trồng mới, cổng ngõ quét vôi, nhà sàn đánh bóng, số nhà được gắn đồng bộ để thuận tiện quản lý và đón khách.
Nơi đây có tiềm năng du lịch sinh thái nhờ cảnh quan độc đáo nhưng vẫn còn hoang sơ.
Những ngôi nhà sàn vắng bóng khách.
Ông Lang Văn Hoàn, chủ homestay số 40, là một trong những hộ tiên phong. Nhà sàn được sửa sang khang trang, khu vệ sinh xây mới, gia đình còn tham gia các lớp tập huấn được chính quyền tổ chức để học cách làm du lịch.
Nhưng suốt năm 2025, homestay của ông chỉ đón một đoàn khách. "Ngày lễ Tết có người lên tham quan, ăn uống rồi về trong ngày, rất ít khách ở lại. Chúng tôi vẫn phải sống bằng nghề khác", bà Lang Thị Phượng, vợ ông, nói.
Bà Lang Thị Phượng cho biết, gia đình chưa thể sống bằng du lịch dù có chỉnh trang và đầu tư.
Đường giao thông đến bản Vịn có hàng chục con dốc quanh co và khúc khuỷu, từ dưới chân núi lên bản ở độ cao khoảng 800m so với mực nước biển.
Các homestay khác trong bản cũng chung cảnh vắng lặng. Nhà sàn đẹp, cổ kính, đậm bản sắc Thái nhưng không có khách. Du lịch chưa tạo ra sinh kế thực sự.
Ông Vi Thành Chung, Phó Chủ tịch UBND xã Bát Mọt, thừa nhận: "Du lịch bản Vịn chưa như kỳ vọng, còn manh mún, chưa có đầu tư bài bản. Giao thông không thuận lợi là rào cản lớn".
Cảnh sắc tuyệt đẹp nhưng thưa vắng người.
Bản đồ hướng dẫn du lịch ở bản Vịn.
Năm 2025, dự án cải tạo, nâng cấp hạ tầng phục vụ phát triển du lịch tại bản Vịn được giao 10 tỷ đồng, nhưng mới giải ngân hơn 3 tỷ, đạt 30,4%. Giao thông cách trở, hạ tầng chậm hoàn thiện, khách khó tiếp cận, giấc mơ "sống bằng du lịch" vì thế vẫn dang dở.
Toàn bản có 180 hộ, trong đó 64 hộ nghèo và cận nghèo. Phần lớn người dân sống nhờ thu hái lâm sản phụ hoặc đi làm thuê ở miền xuôi. Du lịch, nếu có, mới chỉ dừng ở việc nâng cao ý thức giữ gìn vệ sinh, bảo tồn văn hóa.
Đường vào bản Vịn.
Dễ dàng bắt gặp hình ảnh những người phụ nữ Thái bên khung cửi.
Bài toán hạ tầng và sinh kế
Cách bản Vịn chừng 2km là bản Đục. Ngôi làng giáp biên giới nằm trong một thung lũng hết sức nên thơ, như cách biệt với thế giới hiện đại xô bồ.
Con đường vào thôn lầy lội, nhiều đoạn gập ghềnh, khúc khuỷu. Trưởng bản Hà Văn Ngọc cho biết, thôn có 82 hộ thì 62 hộ nghèo và cận nghèo.
Bản Đục có 82 hộ, thì 62 hộ là nghèo và cận nghèo.
Ruộng lúa chỉ làm được một vụ hè thu, không đủ ăn. Mùa đông thiếu nước, khí hậu khắc nghiệt, sương muối thường xuyên. Các mô hình sinh kế được đưa về thử nghiệm – từ trồng sachi trên diện tích 2 ha đến hỗ trợ giống vật nuôi – đều không mang lại hiệu quả bền vững. Sachi chết rét, chết sương muối, đành bỏ dở.
Người dân chuyển sang trồng keo, nhưng do giao thông cách trở, giá bán thấp. "Nếu dưới xuôi giá 10 thì trên này chỉ được 4-5. Làm không có lãi", ông Ngọc nói. Bà con lại quay về với măng rừng, rau rừng, hoa rừng – nguồn thu bấp bênh theo mùa.
"Cái nghèo cứ đeo bám. Nếu đường sá thuận lợi hơn, chắc chắn đời sống bà con sẽ khá lên", vị trưởng bản trăn trở.
Cảnh sắc nên thơ ở bản Đục, bao quanh là núi rừng hùng vĩ.
Video: Cảnh sắc hùng vĩ và nên thơ ở bản Vịn, bản Đục, xã biên giới Bát Mọt.
Toàn xã Bát Mọt có 8 thôn, đều thuộc diện đặc biệt khó khăn, 98% là đồng bào Thái. Nhu cầu đầu tư phát triển kinh tế - xã hội rất lớn, nhưng nguồn thu ngân sách tại chỗ hạn chế.
Dựng nhà tạm đón Tết, người dân vùng lũ Yên Nhân vẫn chưa được an cưUBND xã Bát Mọt đặt mục tiêu năm 2026 tỉ lệ đường giao thông được cứng hóa đạt 53%, thu nhập bình quân đầu người đạt từ 31,1 triệu đồng mỗi năm trở lên. Những con số thể hiện quyết tâm, nhưng để biến thành hiện thực, cần nguồn lực đủ mạnh và cách làm phù hợp với đặc thù vùng cao biên giới.
Giữa đại ngàn Xuân Liên, bản Vịn và bản Đục vẫn bình yên trong sương núi. Thiên nhiên ưu đãi cho nơi đây cảnh sắc hiếm có, văn hóa bản địa còn nguyên vẹn. Nhưng nếu hạ tầng không được khai thông, sinh kế không bền vững, thì vẻ đẹp ấy vẫn chỉ dừng ở tiềm năng.
